Les Getuit

Die Soweto-opstand was ‘n reeks van betogings deur hoërskoolleerders in Suid-Afrika, wat die oggend van 16 Junie 1976 begin het. Leerders uit talle skole in Soweto het in die strate gaan betoog teen die regering se instelling van Afrikaans as die onderrigtaal in swart skole. Nagenoeg 20 000 leerders het aan die protesaksie deelgeneem en die polisie het met brutale geweld teen hulle opgetree. Swart Suid-Afrikaanse hoërskole het in opstand gekom teen die regeringsbesluit in 1974 wat alle les Getuit skole verplig het om Afrikaans te gebruik, en Engels op ‘n 50-50 grondslag, as die tale van onderrig.

Die assosiasie van Afrikaans met apartheid het die kinders laat verkies om in Engels klas te kry. Selfs die Bantoestan-regerings het Engels en ‘n inheemse taal as ampstale verkies. Engels het ook ‘n vername status begin kry as die taal wat die meeste in die handel en nywerheid gebruik word. Punt Janson, die adjunk-minister van Bantoe-onderwys, is aangehaal waar hy gesê het: “‘n Swartman kan opgelei word om in fabrieke en op plase te werk. Hy mag vir ‘n werkgewer werk wat Engels of Afrikaans praat, en die man wat hom opdragte gee mag Afrikaans of Engels praat. Hoekom moet ons nou begin stry oor die medium om opdragte uit te deel?

Die regeringsbesluit oor Afrikaans is met diepe minagting deur die swart bevolking bejeën — soos dit met die woorde van Desmond Tutu, biskop van Lesotho en later biskop van Johannesburg — beskryf is as, “die taal van die onderdrukker”. Onderwysers-organisasies soos die African Teachers Association of South Africa, het ernstige besware teen die taaldekreet van die regering geopper. Die weersin het opgebou totdat die sweer op 30 April 1976 oopgebars het, en die leerders van die Orlando West Junior School in Soweto begin staak, en geweier het om skool toe te gaan. Hulle rebellie het gou uitgebrei na ander skole in Soweto. Swart leerders het in opstand gekom want hulle het geglo in hul reg om op dieselfde vlak as wit Suid-Afrikaners behandel te word, en opvoeding te kry.

Die oggend van 16 Junie 1976 het tussen 10 000 en 20 000 swart leerders van hul onderskeie skole met ‘n opmars na die Orlando-stadion begin vir ‘n saamtrek om teen Afrikaans in hul skole te betoog. Baie van die leerders, wat aan die opstand deelgeneem het, het daardie oggend niksvermoedend by hul skole opgedaag sonder voorafkennis, maar spontaan deelgeneem. Tsietsi Mashinini het die leerders vanaf die Morris Isaacson High School gelei om by die ander, wat vanaf die Naledi High School gestap het, aan te sluit. Onderweg na die stadion ontdek die leerders dat die polisie die pad op hul beplande roete versper. Die polisie het hul hond op die optoggangers losgelaat en die dier is doodgemaak.

Traangasbom is tussen die leerders ingeskiet en hulle het begin om klippe en bakstene te gooi. Die polisie het toe op die leerders begin skiet. Een van die eerste leerders wat doodgeskiet is, was die 13-jarige Hector Pieterson. Hy is by die Orlando West High School geskiet en het die simbool van die Soweto-opstand geword. Die polisie se aanvalle het aangehou en 23 mense is op die eerste dag van die opstand dood. Een van twee wit sterfgevalle was Dr. Die geweld het uitgebrei namate drankwinkels en biersale — as buiteposte van die apartheidsregering — geteiken is vir aanvalle.